شیخ صدوق رحمه الله علیه از بزرگترین محدثین جهان تشیع می باشد که یکی از ارزشمندترین کتاب ها در حوزه مهدویت را به نام کمال الدین و تمام النعمه را تالیف نموده است و پیرامون تالیف این کتاب می گوید :
خواب دیدم در مکه بودم و در حال طواف کعبه که در شوط هفتم مقابل حجرالاسود آمدم و استلام و تقبیل (دست مالیدن و بوسیدن) حجر نمودم. در همان حال چشمم به باب کعبه افتاد، شخص بزرگواری را مقابل باب ایستاده دیدم و ملهم شدم که او حضرت امام مهدی علیهالسلام است، جلو رفتم و سلام کردم، به من فرمودند:
«لم لاتُصنِّفُ کتاباً فی الغیبة حتّی یَکفیَ ما قد هَمّک»؛
«چرا کتابی در موضوع غیبت نمینویسی تا پریشانی خاطرت را برطرف سازد؟»
گفتم: مولای من در این باب مطالبی نوشتهام. فرمود:
«لیس من سبیل ذلک» ( آن از این قبیل نیست)
«اینک از تو میخواهم کتابی بنویسی و غیبتهایی را که انبیاء علیهمالسلام داشتهاند، در آن بیاوری». از خواب بیدار شدم و تا سحر به گریه و ناله و زاری پرداختم و صبح قلم برداشتم و امتثالاً للامر نوشتن این کتاب را آغاز کردم.
این کتاب مجموعاً دارای ۶۲۱ روایت از ۸۸ راوی در ۶۳ باب است.
لازم به ذکر است شیخ صدوق به دعای امام عصر ارواحنافداه متولد شد.
معرفی نویسنده کتاب کمال الدین و تمام النعمه
نویسندۀ این کتاب، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (م381 ق)، مشهور به «شیخ صدوق» است.
زمان ولادت وی در دست نیست، اما ابوجعفر محمد بن علی اَسوَد ـ از رابطان اهل قم با ناحیۀ مقدسه و با نایبان خاص امام زمان علیه السلام برای صدوق نقل کرده است: علی بن حسین بن موسی بن بابویه پس از مرگ محمد بن عثمان عمری از من خواست از ابوالقاسم روحی بخواهم از مولایمان صاحب الزمان علیه السلام بخواهد نزد خدای عزیز و جلیل دعا کند به او فرزند پسرعطا کند. محمد بن علی اسود گوید: از او در خواست کردم و او آن را [به حضرت علیه السلام] رسانید. آن گاه سه روز پس از آن، آگاهم کرد که امام برای علی بن حسین دعا فرموده است و به زودی برای او فرزندی مبارک زاده خواهد شد که خداوند به سبب او [به اسلام و مسلمین] سود می رساند و بعد از او، فرزندانی خواهد بود.
ابوجعفر، محمد بن علی اسود یاد آور می شود که به دنبال دعای امام زمان علیه السلام، محمد بن علی یعنی شیخ صدوق برای علی بن حسین زاده شد؛بنابراین صدوق در سال 305 یا 306 ق به دنیا آمده است؛ چرا که محمد بن عثمان عمری پس ازحدود چهل سال، عهده داری نیابت خاص امام زمان علیه السلام، در جمادی الاولی سال 305 یا 304 ق از دنیا رفتــه و حسین بــن روح نوبختی جانشین او شده است.
وی که به دعای حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف در خاندان دانش و پرهیزگاری در شهر قم چشم به جهان گشود، با گردآوری روایات اهل بیت علیهم السلام و نگارش کتاب های ارزشمند به اسلام و تشیع خدمات ارزنده ای کرد.
حاصل این تلاش ها، نگارش صدها جلد کــتاب نفیس در رشته هــای گوناگــون در علوم و فنــون اسلامی است، کــه هــر كــدام، گنجینه ای پایان ناپذیر است.
بیشتر نگارش های صدوق در طول تاریخ از بین رفته و فقط نامی از آنها باقی مــانده است. یکی از کتاب هایی که شیخ صدوق به صورت ویژه دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام نگاشته، کمال الدین و تمام النعمه است. ایــن کتاب در واقــع یكی از كتاب های مرجع و عمده در حــوزۀ مباحث مهدویّت است. كمتر نوشته و اثری در دوره های بعد یافت می شود كــه به نوعی از این مجموعه، بهره نبرده باشد.
معرفی کتاب کمال الدین و تمام النعمه
این كتاب به دو بخش اصلی و یک مقدمه تقسیم شده است؛
مقدمه کتاب که بیش از یک پنجم کتاب را در بر دارد، از چارچوب بحث روایی خارج و به شکل بحث کلامی در آمده است.
مؤلف در مقدمه به انگیزۀ نگارش کتاب و به دنبال آن، اهمیت و جایگاه خلافت در نظام آفرینش می پردازد. وی در پی این مطالب به لزوم ایمان به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پرداخته، ضرورت شناخت آن حضرت را مطرح می كند. و به سبب اهمیت غیبت حضرت مهدی علیه السلام، سخن خود را بر اثبات و حکمت آن متمرکز می نماید و در ابتدا یاد آور می شود که غیبت حجت های الهی از عصر وفات آدم علیه السلام تا زمان حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف است و حکمت غیبت آن امام همان حکمت غیبت پیامبران سابق است و قرآن کریم و روایات بر این مطلب دلالت دارد.
نگارنده پس از بیان دلایل قرآنی و روایی و کلامی خود بر مشابهت پیامبران و امامان علیهم السلام به یکی از مهم ترین انحرافات مهدویت می پردازد و اشتباه در تطبیق غیبت حجت الهی در امت اسلام بر غیر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به بحث می گذارد. ابتدا از کیسانیه آغاز می کند که بر سایر گروه ها تقدم زمانی دارد، سپس ناووسیه و واقفیه را مطرح کرده، با نقل روایات و گزارشهای تاریخی ادعاهای آنها را باطل می كند و یگانه غیبت وعــده داده شده در روایات پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام را بر غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف تطبیق می کند. سرانجام مقدمۀ کتاب با پاسخگویی به برخی اعتراضات پایان پذیرفته اصل کتاب شروع می شود.
مطلب اصلی این کتاب
اما مطالب اصلی کتاب در یک نگاه کلی در باب هایی با عناوین ذیل بیان شده است: نخست در هشت باب، از اول تا باب هشتم، دربارۀ سابقۀ غیبت پیامبران و حجت های الهی پیشین روایاتی نقل کرده است. پس از آن در 12 باب، از باب نهم تا بیستم، به شباهت وضعیت شیعیان منتظــر در دوران غیبت امــام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با داستان منتظران بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پیش از تولد و بعثت آن حضرت پرداخته است. آنگاه در20 باب، از باب بیست و یکم تا باب چهلم، مسائل مربوط به امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند لزوم وجود امام و حجّت الهی در همه زمان ها، تصریح خدا، پیامبر، و امامان معصوم علیه السلام بر امامت و غیبت امام دوازدهم، منکران آخرین امام و این که امامت در یک زمان، در دو برادر جمع نمی شود، را آورده است. سپس مسائل مربوط به ولادت حضرت مهدی علیه السلام مانند سرگذشت مادر آن حضرت، ولادت آن حضرت و دیدارکنندگان با آن حضرت را در سه باب چهل و یکم تا چهل و سوم، علت غیبت را در باب چهل و چهارم، توقیعات حضرت مهدی علیه السلام باب چهل و پنجم، درازعمری و درازعمران نه باب (از باب چهل و ششم تا باب پنجاه و چهارم)، ثواب انتظار فرج، باب پنجاه و پنجم، نهی از نام بردن مهدی علیه السلام، باب پنجاه و ششم، نشانه های ظهور مهدی علیه السلام، باب پنجاه و هفتم، متفرقات، باب پنجاه و هشتم، مطالب كتاب را سامان داده است. این كتاب بارها چاپ شده و نیز به دست افراد مختلفی به فارسی برگردان شده است. طبق بررسی های انجام شده، نزدیک 370 روایت مربوط به حضرت مهدی علیه السلام و موضوعات مرتبط با ایشان است و بقیۀ روایات در موضوعات دیگر البته در ارتباط با مهدویت است.
