«روضه خانگی؛ هسته مقاومت فرهنگی» یعنی به پدیده روضه خانگی به عنوان یک کلانمسئله اجتماعی در عرصه مقاومت فرهنگی توجه میشود. غالباً ما به مسئله هیأت و روضه صرفاً از زاویه فردی و مناسکی نگاه میکنیم، اما در این مجال قرار است کلیت هیأت و روضه از منظر مقاومت فرهنگی بررسی شده و سپس بر روضه خانگی تمرکز شود.
هنگامی که از «مقاومت فرهنگی» سخن میگوییم، ابتدا باید هدف آن را مشخص کنیم؛ زیرا بدون تعریف هدف، مقاومت فرهنگی بیمعناست. در اینجا هدف اصلی «قرار گرفتن در مسیر ظهور» است. اساساً ادبیات مرتبط با امام حسین علیهالسلام و تعظیم شعائر حسینی، پیوند عمیقی با مسئله مهدویت و ظهور امام زمان عجلاللهتعالیفرجه دارد. هدف از زنده نگهداشتن داستان عاشورا، آمادهسازی افراد برای آن پدیده نهایی و جهانی، یعنی ظهور است.
در این مسیر، «مقاومت» به معنای واقعی کلمه «صبر» است. صبر در فضای فرهنگی ما دو معنا دارد: یکی دست نگهداشتن و انفعال، و دیگری استقامت، پایداری و ماندن برای رسیدن به هدف. بنابراین، مقاومت فرهنگیِ ما از جنس انفعال نیست، بلکه تلاشی فعالانه برای آمادهسازی جامعه است.
نقد نگاه غربی به مسئله خانواده
ما امروزه تحت سیطره فضای فکری غرب قرار گرفتهایم و این مسئله، مدلهای تحلیلی ما را بهشدت تحتالشعاع قرار داده است. در ادبیات غربی، بهجای سهگانه اصیلِ «فرد، خانواده و جامعه» که در حکمت عملی ما تحت عناوین «اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مُدُن» شناخته میشد، گرفتار دوگانه «فرد و اجتماع» شدهایم.
این نگاه در حوزههای دانشگاهی ما نیز رسوخ کرده است؛ بهگونهای که رشتههای تحصیلی یا کاملاً فردیاند (مثل روانشناسی) یا کاملاً اجتماعی (مثل جامعهشناسی و اقتصاد). در این میان، سهم «خانواده» تنها شاخههایی خُرد است که یا با رویکرد فردی (مثل روانشناسی خانواده) و یا با رویکرد اجتماعی (مثل جامعهشناسی خانواده) به آن پرداخته میشود. این یک ضایعه بزرگ در مدلهای تحلیلی ماست.
یکی از جملات بسیار نادرست و رایج این است که میگویند: «خانواده کوچکترین واحد جامعه است». خانواده ماهیتاً یک پدیده متمایز است و از جنس سازمانها یا واحدهای اجتماعی نیست. شهید مطهری در پیشگفتار کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» بهروشنی بیان کردهاند که چرا در نگاه دینی نباید خانواده را یک سازمان اجتماعیِ صِرف در نظر گرفت و چنین نگاهی چه پیامدهای مخربی دارد. همانطور که نمیگوییم «فرد کوچکترین واحد جامعه است» (با وجود اینکه جامعه از افراد تشکیل میشود)، خانواده را نیز نباید صرفاً ذیل نهادهای اجتماعی تعریف کرد.
اولویت عبودیت بر عدالت و تقدم خانواده بر جامعه
در نگاه دینی، این پرسش مطرح است که اولویت با کدام حوزه است؟ استاد مطهری در کتاب «هدف زندگی» به این دوگانه پاسخ میدهند که آیا هدف اسلام تحقق عدالت است یا عبودیت؟ در برابر نگاههایی که عدالت را هدف نهایی میپندارند، فرهنگ دینی بهروشنی میگوید که هدف اصلی عبودیت است و عدالت، مقدمهای برای آن محسوب میشود. در مقام عمل، اگر میان تحقق یک جامعه عادلانه و ارتکاب فعل حرام (دور شدن از عبودیت) تزاحمی پیش بیاید، اولویت با حفظ عبودیت فردی است. چنانکه امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرمایند من حاضر نیستم برای آبادانی دنیای شما، دین خود را تباه کنم و به جهنم بروم.
با همین منطق، در سهگانه «فرد، خانواده و جامعه»، خانواده بر جامعه تقدم دارد. قرآن کریم در آیه 6 سوره تحریم صراحتاً میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِیكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ» (ای کسانی که ایمان آوردهاید، خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها هستند، حفظ کنید.)
این آیه نشان میدهد که در صورت تزاحم، انسان باید ابتدا خانواده خود را حفظ کند؛ چرا که با حفظ و اصلاح خانواده، جامعه نیز خودبهخود اصلاح خواهد شد.
جایگاه «خانواده» در سیر تاریخی انبیا و اهلبیت علیهمالسلام
اگر روند تاریخی رسالت پیامبران را بررسی کنیم، سیر تکامل این نهاد را خواهیم دید:
- حضرت نوح علیهالسلام : نتوانست خانواده خود (همسر و فرزندش) را با خود همراه کند.
- حضرت ابراهیم علیهالسلام: نقطه عطفی در تاریخ است که اولین خانوادهِ در مسیر حق شکل میگیرد و قرآن ایشان را یک «امت» مینامد (إِنَّ إِبْرَاهِیمَ كَانَ أُمَّةً…).
- حضرت موسی علیهالسلام : برای نخستینبار یک قوم (بنیاسرائیل که خاندان و فرزندان یعقوب بودند) وارد عرصه اجتماعی میشوند، هرچند بعدها در مسیر خود با انحرافاتی مواجه شدند.
- پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله : در دوره خاتمیت، کلیدواژه بسیار مهمی به نام «اهلبیت» مطرح میشود.
خداوند تحقق مهدویت و جانشینی پیامبر را به مفهومی به نام «اهلبیت» (ترکیبی از اهل و خانه) گره زده است. در قرآن مجید درباره جانشینی، عناوین مختلفی مطرح شده که مورد اختلاف است، اما وقتی به آیه تطهیر (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ...) میرسیم، دعوا بر سر جانشینی بسیار شفافتر و متمرکز بر «خانواده پیامبر» میشود.
فرهنگ، ارتباطات و نقش روضه
مهمترین وظیفه ما در بستر اجتماعی، تقویت «ایمان» است. ایمان، فراتر از شناخت عقلی، یک گرایش قلبی و مبتنی بر «محبت» است (هَلِ الدِّینُ إِلاَّ الْحُبُّ وَ الْبُغْضُ). فرهنگ اسلامی شامل آن دسته از معانی متعالی است که از سوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله آورده شده و در بستر ارتباطات اجتماعی جریان یافته است؛ به عبارتی، «فرهنگ، همان ارتباطات است».
اما این فرهنگ را باید از چه کسی دریافت کرد؟ بر اساس حدیث ثقلین (إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ…)، این فرهنگ باید از مسیر ولایت و اهلبیت دریافت شود. به همین دلیل است که عبادتی که بدون پذیرش ولایت انجام شود، مقبول درگاه حق نیست.
در اینجا «روضه» کارکرد اصلی خود را نشان میدهد. روضه محفلی است که محبت به اهلبیت علیهمالسلام را در جان انسان تثبیت میکند و باعث میشود انسان با معصومی که در سختترین شرایط اجتماعی مظلوم واقع شده، ارتباط عاطفی برقرار کند. از طریق این ارتباط قلبی و احساسی، فرهنگ اصیل اسلامی در وجود فرد تزریق میشود.
اصلاح جامعه از مسیر خانواده
مدل اصلاح فرهنگی در غرب، از «جامعه» آغاز میشود و متأسفانه بسیاری از ما نیز درگیر این نگاه شدهایم و مدام در پی اصلاح نهادها، سازمانها و حاکمیت هستیم، اما مدل اصلاح فرهنگی در ادبیات دینی، از «خانواده» آغاز میشود.
واژگانی مانند «امام» (برگرفته از ریشه اُمت و اُم به معنای مادر) و کلام پیامبر صلیاللهعلیهوآله که فرمودند: «أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ» (من و علی پدران این امت هستیم)، نشاندهنده اهمیت این نهاد است. در جامعهای که روابط بنیادین خانوادگی (پدر و فرزندی، خواهر و برادری و مادری) گسسته شده باشد، نمیتوان مفاهیم اجتماعی مانند «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» (مؤمنان برادر یکدیگرند) را پیاده کرد.
بنابراین، برای رسیدن به آن مودتِ اهلبیتی که لازمه دینداری و مقدمهساز ظهور است، باید از درون خانهها شروع کرد. به همین دلیل است که روضههای عاشورا نیز عمدتاً ناظر به روابط خانوادگی (مانند روضه حضرت علیاکبر علیهالسلام ، حضرت زینب سلاماللهعلیها و…) است. اگر هسته خانواده را دریابیم و روضههای خانگی را تقویت کنیم، این مودت مستقر شده و به افق کلان اجتماع و مقاومت فرهنگی نیز بسط خواهد یافت.
